Το φυσικό περιβάλλον, με τις περιορισμένες δυνατότητες αλλά και την μεγάλη ομορφιά του, η περίοδος της μεγάλης ακμής του Ζαγορίου (17ος-19ος αι.) και η επίδραση της ευρύτερης γεωγραφικής περιοχής, άφησαν ανεξίτηλα τα σημάδια τους στους ανθρώπους της περιοχής, στον τρόπο ζωής, τον πολιτισμό, τις κοινωνικές δομές, τα ήθη και τα έθιμά τους. Η ιδιαίτερη αυτή πολιτισμική ταυτότητα διασώζεται στο χώρο και στο λόγο των Ζαγορισίων, στις γραπτές και μη πηγές, στη ζώσα παράδοση.

Το Ζαγόρι, αφότου διαμορφώθηκε στη σημερινή του έκταση, διαιρείται σε τρία διαμερίσματα: Ανατολικό, Κεντρικό και Δυτικό. Η διάκριση αυτή βασίζεται στο γεωγραφικό διαχωρισμό της περιοχής από τα δάση και τα ποτάμια, σε κοινωνικούς-πολιτισμικούς παράγοντες ( Βλάχοι στο Ανατολικό, ντόπιοι στο Κεντρικό και Σαρακατσάνοι στο Δυτικό) και σε οικονομικά κριτήρια (δάση στο Ανατολικό, γεωργική γη στο Κεντρικό και κτηνοτροφία στο Δυτικό).
Η διάκριση αυτή αποτυπώνεται ως ένα βαθμό και στα χαρακτηριστικά των σπιτιών και οικισμών κάθε δια μερίσματος. Μέχρι το 17ο αιώνα, η ονομασία Ζαγόρι αποδιδόταν μόνο στο κεντρικό τμήμα του. Το δυτικό έπαιρνε την ονομασία του από το Πάπιγκο, ενώ το δυτικό ανήκε στο βόρειο διαμέρισμα του Μαλακασίου. Παρά τις διαφορές τους, ωστόσο, οι τρεις αυτές ενότητες διαμορφώνουν ένα γενικά ενιαίο γεωγραφικό και πολιτισμικό σύνολο και μια συνείδηση ενότητας και ενιαίας ταυτότητας.
Ο παλαιότερος πυρήνας του Ζαγορίου εντοπίζεται στο δυτικό του τμήμα ( Πάπιγκο, Άνω και Κάτω Σουδενά). Έως το 1380 οι οικισμοί είχαν γίνει 11 (3 στο Ανατολικό και 8 στο Δυτικό), ενώ τα επόμενα 50 χρόνια δημιουργήθηκαν και αναπτύχθηκαν οι περισσότεροι από τους σημερινούς οικισμούς. Η εικόνα συμπληρώθηκε με τους οικισμούς του Ανατολικού Ζαγορίου, οι οποίοι εμφανίστηκαν κατά τον 15ο αιώνα. Όλοι οι οικισμοί είχαν περιόδους ακμής και παρακμής κατά την πορεία τους μέσα στο χρόνο. Αυξομειώσεις παρουσίασε και ο αριθμός τους, οι οποίες οφειλόταν σε καταστροφικές ληστρικές επιδρομές, στην πυρπόληση τους (Ανατολικό και έως ένα βαθμό Κεντρικό) από τους Τούρκους (1917) και τους Γερμανούς (1904) ή στην εγκατάλειψη των χωριών από τους κατοίκους τους.  Το 1678 το Ζαγόρι είχε 60  χωριά, 48 το 1788, ενώ στα μέσα του 19ου αιώνα 46 9όσα και σήμερα).σ

Οι ασχολίες των κατοίκων

Η οικονομία της περιοχής στηριζόταν πάντα στην κτηνοτροφία, στα δάση (καλύπτουν 51% της έκτασης του Ζαγορίου), στη γεωργία και στη μετανάστευση. Γενικά, οι εύφορες και καλλιεργήσιμες εκτάσεις είναι λίγες (3,4%) και οι γεωργικές καλλιέργειες περιορισμένες. Σε αυτές καλλιεργούνται μηλιές, καρυδιές, κερασιές, καστανιές, καθώς και σιτηρά, τριφύλλι και καλαμπόκι. Στα δυτικά και κεντρικά οι εκτάσεις προσφέρονται κυρίως για κτηνοτροφικές δραστηριότητες.
Η οικονομική ακμή του Ζαγορίου, πάντως, δεν στηρίχθηκε σε ντόπιες πηγές, αλλά στα ταξίδια, στην μετανάστευση των Ζαγορίων και στα χρήματα που συγκέντρωναν μακριά από την πατρίδα τους. Στο Ζαγόρι, επίσης, δεν αναπτύχθηκε κάποια τέχνη, όπως  σε γειτονικές περιοχές (π.χ. ζωγράφοι στους Χιονάδες), ούτε βιοτεχνική παραγωγή. Από τα τέλη της δεκαετίας του 1980 γίνεται μια προσπάθεια ανάπτυξής της περιοχής, με αιχμή τον τουρισμό.

Οι βασικές κοινωνικές ομάδες

Η κοινωνία του Ζαγορίου δεν είχε έντονες κοινωνικές διαφοροποιήσεις και όσες παρατηρήθηκαν σχετίζονται κυρίως με τις φυλές που κατοικούν στους οικισμούς και με τις παραγωγικές-οικονομικές τους δραστηριότητες.
Οι βασικές κοινωνικές-πολιτισμικές ομάδες στο Ζαγόρι είναι οι εξής;
• Οι Ζαγορίσιοι (γηγενής), κυρίως έμποροι, δάσκαλοι, δημόσιοι υπάλληλοι, επιστήμονες, πρόκριτοι κ.α., κατοικούν στο κέντρο των οικισμών.
• Οι Βλαχοζαγορίσιοι (Αρωμούνοι), του Ανατολικού Ζαγορίου ασχολούνται κυρίως με την υλοτομία.
• Οι Τσιγγάνοι, οι οποίοι ασχολούνταν σχεδόν αποκλειστικά με τα τεχνικά επαγγέλματα (σιδεράδες, πεταλωτήδες, καλαθοπλέχτες κ.λπ.) και τη μουσική, οργανώνονται στην περιφέρεια του οικισμού.
• Οι φερτοί (μέτοικοι), οι οποίοι ήρθαν από άλλες περιοχές και εγκαταστάθηκαν στο Ζαγόρι, ασκούν βοηθητικές λειτουργίες (τσοπάνηδες, ζευγίτες, αγροφύλακες, εργάτες γης κ.λπ.). Οι μέτοικοι, όπως και οι Τσιγγάνοι, είναι τα χαμηλότερα κοινωνικά στρώματα και δεν έχουν στην κατοχή τους γη ούτε δικαίωμα ψήφου.
• Οι Σαρακατσάνοι, η ιδιόμορφη ομάδα με τον ποιμενικό πολιτισμό και τα αρχαϊκά ήθη και έθιμα, ασχολούνταν με την κτηνοτροφία και ζούσαν έξω από τα πλαίσια του οικισμού.