Το φυσικό περιβάλλον στο Ζαγόρι είναι μοναδικό. Άγρια ομορφιά, μαγευτικά τοπία, ορμητικά και κρυστάλλινα ποτάμια, εντυπωσιακά βουνά, απότομα φαράγγια, μεγάλα δάση, ιδιόμορφοι γεωλογικοί σχηματισμοί, αλπικές λίμνες, πλούσια χλωρίδα και πανίδα, λιβάδια και οροπέδια, σε μια καταπληκτική σύνθεση που καθηλώνει τον επισκέπτη.

Τα φυσικά όρια

Η περιοχή του Ζαγορίου επεκτείνεται ανάμεσα στα Ιωάννινα, το Μέτσοβο και την Κόνιτσα και οριοθετείται από λίγο πολύ φυσικά όρια. Βόρειο σύνορο του Ζαγορίου είναι ο ποταμός Αώος, ενώ στο νότο το χωρίζει από το λεκανοπέδιο των Ιωαννίνων το Μιτσικέλι. Ανατολικό όριο είναι ο Αώος (βορειοανατολικά) και τα βουνά της Βασιλίτσας και του Λύγκου, ενώ, δυτικά, η Τύμφη και το Μιτσικέλι, με τις προεκτάσεις τους –και με μεγαλύτερη σαφήνεια η εθνική οδός Ιωαννίνων-Κόνιτσας-, αποτελούν όριο του με τον κάμπο της Κόνιτσας και με τα χωριά του Πωγωνίου.

Τα ορεινά συμπλέγματα  

Τα Ζαγοροχώρια εκτείνονται σε μια ορεινή περιοχή, με υψόμετρο που κυμαίνεται ανάμεσα στα 500μ. και τα 2.000μ. Τα βουνά της είναι τμήμα του ορεινού συμπλέγματος της Βόρειας Πίνδου, Της πιο εντυπωσιακής οροσειράς της χώρας.
Στο κέντρο της περιοχής του Ζαγορίου δεσπόζει ο ορεινός όγκος της Τύμφης, με τις αλπικές κορυφές της, που άλλοτε χάνονται στα πυκνά σύννεφα και άλλοτε προβάλλουν επιβλητικά στα όρια γης και ουρανού. Στη βόρεια πλευρά της Τύμφης, ο ποταμός Αώος κυλάει στην ομώνυμη χαράδρα, ενώ δυτικά της, ανάμεσα σε αυτή και τον Στούρο (1.364 μ.), βρίσκεται το φαράγγι του Βίκου. Ο σχηματισμός της Τύμφης συνδέεται με τον κορμό της Βόρειας Πίνδου με αυχένα στα ανατολικά, κοντά στη θέση Γυφτόκαμπος. Οι αγέρωχες κορυφές της διαδέχονται η μια την άλλη: Λάπατος (2.251μ.), Αστρακά (2.436μ.), Καλόγερος (2.112μ.), Πλόσκος (2.377μ.), Γκαμήλα ( 2.497μ.), Ανώνυμη Κορυφή ή Γκαμήλα 11 (2.480μ.), Καρτερός (2.478μ.), Μεγάλα Λιθάρια (2.467μ.), Τσούκα Ρόσα (2.377μ.), Γκούρα (2.466μ.) κ.α. Αυτές οι κορυφές και οι απότομες ορθοπλαγιές τους, που συχνά φτάνουν τα 400μ. σε κατακόρυφο ύψος, κυριαρχούν στο βόρειο τμήμα της, ενώ στο νότιο συναντάμε πιο ομαλές πλαγιές και εκτεταμένα βοσκοτόπια.
Το νοτιοδυτικό τείχος του Ζαγορίου σχηματίζεται από το Μιτσικέλι. Πρόκειται για ένα γυμνό βουνό, με ψηλότερη κορυφή στα 1.810μ. Βόρεια και απέναντι από την Τύμφη υψώνεται ο Σμόλικας (2.637μ.), το δεύτερο σε ύψος ελληνικό βουνό μετά τον Όλυμπο. Ανάμεσα στο Σμόλικα και την Τύμφη, βρίσκεται το μικρό σε έκταση βουνό Τραπεζίτσα (2.022μ.), που αποτελεί το βόρειο όριο της χαράδρας του Αώου.
Ανατολικά, η Βασιλίτσα (2.249μ.) και το σύμπλεγμα του Λύγκου (κυρίως το Μαυροβούνι, 2.050μ.) χωρίζουν τα Ζαγοροχώρια από την Βάλια-Κάλντα, ενώ στην περιοχή του Κεντρικού και Ανατολικού Ζαγορίου συναντάμε τον Κουκουρούντζο (1.794μ.), την Τσούκα Ρόσα (1.987μ.), τον Κοζιακό (1.622μ.) και άλλα βουνά με χαμηλότερα γενικά ύψη.

Το γεωλογικό υπόβαθρο

Στην περιοχή του Ζαγορίου κυριαρχούν πλήρως τα ασβεστολιθικά και κατά δεύτερο λόγο τα αργιλοψαμμιτικά πετρώματα (φλύσχης).
Τα πετρώματα αυτά σχηματίστηκαν πριν από 37 έως 150 εκατομμύρια χρόνια, στο βυθό της θάλασσας Τηθύος, που κάλυπτε τότε την Ελλάδα. Πιο συγκεκριμένα, τα ασβεστολιθικά πετρώματα σχηματίστηκαν από εναποθέσεις ανθρακικών αλάτων ή και ανθρακικών συστατικών διαφόρων οργανισμών (κελύφη κ.λπ.), τα οποία στη συνέχεια αναδύθηκαν από τον υδάτινο πυθμένα. Εντοπίζονται κυρίως σε ολόκληρη την οροσειρά της Τύμφης, στο φαράγγι του Βίκου, στη χαράδρα του Αώου και στο Μιτσικέλι. Ανάμεσα στα ασβεστολιθικά πετρώματα εμφανίζεται και ο φλύσχης, ο οποίος έχει προέλθει από τη συσσώρευση κλαστικού υλικού, λόγω της διαβρωτικής δράσης του νερού σε λωρίδες ξηράς που βρίσκονται σε θαλάσσιες λεκάνες κατά  την ορογένεση. Κύρια σημεία εμφάνισης του είναι η χαμηλή υψομετρική ζώνη του Κεντρικού και Ανατολικού Ζαγορίου, το όρος Κλέφτης και μια λωρίδα ακόμη πιο ανατολικά. Κατά τόπους ο φλύσχης εμφανίζεται στο και στο Δυτικό Ζαγόρι.
Από τις πιο εντυπωσιακές γεωλογικά εικόνες της περιοχής είναι οι τεταρτογενείς σχηματισμοί, οι οποίοι περιλαμβάνουν ποτάμιες αποθέσεις (π.χ. Βοϊδομάτης), καθώς και ασβεστολιθικές αποθέσεις που δημιουργήθηκαν μετά την υποχώρηση παλαιών παγετώνων ( Βρυσοχώρι, Μεγάλο και Μικρό Πάπιγκο κ.λπ.).

Ποτάμια και λίμνες

Δυο εντυπωσιακά ποτάμια, ο Αώος και ο Βοϊδομάτης, χαράζουν ανεξίτηλα το ζαγορίτικο τοπίο και του δίνουν μια ξεχωριστή ομορφιά.
Ο Βοϊδομάτης τροφοδοτεί με τα νερά του, πολλές φορές και κατά τους θερινούς μήνες, το φαράγγι του Βίκου. Οι πηγές του βρίσκονται στην δυτική έξοδο του φαραγγιού του Βίκου και στην αρχή του φαραγγιού του Βοϊδομάτη, ανάμεσα στα χωριά Βίκος και Πάπιγκο. Στη θέση αυτή, οπού υπάρχει και η Μονή της Παναγιάς του Βίκου, θα φτάσετε με τα πόδια, μετά από πορεία 45’, αν ξεκινήσετε από το χωριό Βίκος, ή 1,5 ώρες, αν ξεκινήσετε από το Πάπιγκο. Ο Βοιδομάτης συμβάλλει με τον Αώο νοτιοδυτικά της Κόνιτσας, στην ομώνυμη κοιλάδα.
Τα κρύα και ορμητικά νερά του (8-12ο C), καθώς και η σύστασης των πετρωμάτων της κοίτης του, δεν επιτρέπουν την ανάπτυξη μικροοργανισμών. Έτσι, ο κρυστάλλινος Βοϊδομάτης είναι από τα ελάχιστα ευρωπαϊκά ποτάμια  με πόσιμο νερό. Επιπλέον, φιλοξενεί και τις ονομαστές για τη νοστιμιά τους πέστροφες. Ο ποταμός Αώος πηγάζει από την ορεινή λεκάνη του Μετσόβου, τις Πολιτσιές, δυτικά της Κατάρας, και διανύει περίπου 50 χλμ. έως την έξοδο του στην κοιλάδα της Κόνιτσας. Έως την Κόνιτσα, λόγω της υψομετρικής διαφοράς, κυλάει αρκετά ορμητικά προς τα βόρεια. Από εκεί συνεχίζει την πορεία του βορειοδυτικά, προς τον Μολυβδοσκέπαστο. Μετά την Κόνιτσα δέχεται τα νερά του Βοϊδομάτη και, πριν τα ελληνοαλβανικά σύνορα, τα νερά του Σαρανταπόρου. Στη συνέχεια διασχίζει την Αλβανία και φτάνει στην Αδριατική, όπου εκβάλλει.
Την περιοχή του Ζαγορίου διασχίζουν επίσης αρκετά ορεινά ρεύματα, στα οποία, αν και δεν έχουν σταθερή παροχή, οφείλονται οι έντονες πτυχώσεις στις πλαγιές των βουνών. Ανάμεσα τους ξεχωρίζουν οι δυο παραπόταμοι του Άραχθου, ο Βάρδας και ο Ζαγορίτικος. Στην ευρύτερη περιοχή του Ζαγορίου συναντάμεκαι δυο σημαντικές λίμνες, τη Δρακολίμνη και την τεχνητή λίμνη των πηγών του Αώου. Η εντυπωσιακή Δρακολίμνη, μία από τις τρεις αλπικές λίμνες της Πίνδου, βρίσκεται σε υψόμετρο 2.100μ. και μοιάζει να συνδυάζει και τις τέσσερις εποχές του χρόνου, με χιόνια, λουλούδια, ξερά χόρτα και ώριμους σπόρους. Έχει έκταση 5 τετρ. χλμ., ενώ το βάθος της δεν έχει ακόμα μετρηθεί. Για να φτάσετε στη Δρακολίμνη, θα χρειαστείτε πεζοπορία τουλάχιστον 4,5 ωρών, εάν ξεκινήσετε από το Μικρό Πάπιγκο. Εάν έχετε ως αφετηρία την Κόνιτσα, το Τσεπέλοβο ή το Βραδέτο, θα χρειαστείτε περίπου 6 ώρες πεζοπορίας.
Από το καταφύγιο της Αστράκας, για να φτάσετε στη Δρακολίμνη θα χρειαστείτε περίπου 1,5 ώρα. Όταν βρεθείτε στη λίμνη, το μαγευτικό τοπίο θα σας αποζημιώσει και με το παραπάνω και θα σας κάνει να ξεχάσετε γρήγορα την κούραση της πολύωρης πεζοπορίας. Στα νερά της ζει ένα σπάνιο αμφίβιο, ο Αλπικός τρίτωνας. Σε ένα οροπέδιο, στο νοτιοανατολικό άκρο της περιοχής του Ζαγορίου, σε υψόμετρο 1.450μ., συναντάμε την τεχνητή λίμνη πηγών Αώου. Η λίμνη κατασκευάστηκε  λίγο μετά από τις πηγές του Αώου, από τη ΔΕΗ, για να εξυπηρετηθεί ο υδροηλεκτρικός σταθμός του Βοτονοσίου. Περιβάλλεται από δασικές εκτάσεις και προσεγγίζεται από το Μέτσοβο ή από τα χωριά Γρεβενίτι και Φλαμπουράρι.

Το φαράγγι του Βίκου

 Το επιβλητικό φαράγγι του Βίκου, ένα από τα μεγαλύτερα, βαθύτερα και εντυπωσιακότερα φαράγγια του κόσμου, έχει μήκος πάνω από 10χλμ., πλάτος που κυμαίνεται από 200μ. έως και 1,5χλμ. Και ύψος τοιχωμάτων αρκετές εκατοντάδες μέτρα(έως και 1.000μ.), ανάλογα με το σημείο. Η κοίτη του φαραγγιού έχει ανατολικά της την Τύμφη και  δυτικά τον Στούρο. Νερό έχει συνήθως μόνο εποχιακά, ωστόσο η ορμή του έχει γεμίσει την κοίτη του με τεράστιους ογκόλιθους, λειασμένους και στρογγυλεμένους.
Στο βορειοδυτικό άκρο του, μετά τα χωριά Βίκος και Αρίστη, δημιουργείται το μικρότερο, αλλά εξίσου όμορφο φαράγγι του Βοϊδομάτη, που τελειώνει στο γεφύρι της Κλειδωνιάς, ενώ στο νοτιοανατολικό του  άκρο σχηματίζεται το ονομαστό Βικάκι, που έχει την αρχή του κοντά στο Τσεπέλοβο και περνάει δίπλα από τους Κήπους. Όμορφη θέα προς το Βικάκι θα έχετε από τα γεφύρια του Τσεπέλοβου, από τον Άγιο Ιωάννη Ρογκοβό και από τους Κήπους.
Στη μέση της διαδρομής του, το φαράγγι του Βίκου συναντιέται με ένα άλλο φαράγγι, τον Μέγα Λάκκο, και νοτιότερα με το μικρότερο φαράγγι της Μεζαριάς, που καταλήγει στο χωριό Βραδέτο. Αν προστεθούν και αυτά, το φαράγγι του Βίκου με τα παρακλάδια του φτάνει τα 35χλμ μήκος.
Η εικόνα που δίνει το φαράγγι του Βίκου στον επισκέπτη του είναι αξέχαστη: άγρια ομορφιά, απότομες εναλλαγές στη μορφολογία του εδάφους, πρωτόγνωροι γεωλογικοί σχηματισμοί, ποικιλία οικοσυστημάτων, πλουσιότατη χλωρίδα και πανίδα.

Η χαράδρα του Αώου

Ο ποταμός Αώος διασχίζει το τοπίο ανάμεσα στην Τύμφη και την Τραπεζίτσα- και ειδικότερα στην κορυφή της Ραιδοβούνι (1.977μ.)-, σχηματίζοντας μια κατάφυτη χαράδρα μήκους σχεδόν 9χλμ. Και πλάτους από 300μ. έως 2,5χλμ. Το χαμηλότερο υψόμετρο της χαράδρας είναι 400μ. ( η κοίτη του Αώου στο γεφύρι της Κόνιτσας), ενώ το μεγαλύτερο αντιστοιχεί στην κορυφή Γκαμήλα (2.497μ.). Η χαράδρα μοιάζει με μια βαθιά τομή στον ορεινό όγκο της Βόρειας Πίνδου, που σχηματίζεται από τη διαβρωτική δράση του νερού κατά τη διάρκεια χιλιάδων χρόνων. Σε γενικές γραμμές, το δυτικό και ανατολικό τμήμα της έχουν μεγάλες αλλά όχι απότομες κλίσεις, ενώ στο μέσο η χαράδρα στενεύει, αποκτώντας ψηλά και κάθετα τοιχώματα (θέση Μονής Στομίου). Η πρόσβαση στη χαράδρα είναι δυνατή από το μονότοξο πέτρινο γεφύρι του Αώου, στο κάτω άκρο της Κόνιτσας.