ΓΙΟΡΤΕΣ ΤΩΝ ΤΕΣΣΑΡΩΝ ΕΠΟΧΩΝ

Γιορτές της Άνοιξης
Η εποχή που η φύση ξυπνάει από την χειμερινή της νάρκη, είναι γεμάτη από πολλές και σημαντικές γιορτές σ’ όλους τους πολιτισμούς. Σήμερα, στη χώρα μας, και γενικότερα στον Δυτικό κόσμο, έχουν σωθεί οι γιορτές της Αποκριάς, του Πάσχα, της Πρωτομαγιάς, του Άη Γιώργη, και άλλες με μικρότερη σημασία.
Οι Αποκριάτικες γιορτές, ξεκινούν την περίοδο της Άνοιξης, που παλιότερα ήταν και η αρχή του Νέου Έτους, με έκδηλο το Διονυσιακό στοιχείο. Οι άνθρωποι βιώνουν μια κατάσταση χάους, όπου όλα είναι δυνατά, μέχρι τη στιγμή που ο Καρνάβαλος καίγεται, για να δώσει την θέση του στην Τάξη και την Αρμονία, όλα ξαναμπαίνουν στη θέση τους, έτοιμα για ένα νέο ξεκίνημα. Το έθιμο αυτό, με διάφορες παραλλαγές υπάρχει σε όλη την Ευρώπη. Σε κάποια μέρη έχουμε την «Πυρά του θανάτου», όπου διώχνεται ο Χειμώνας. Αλλού (Β. Ευρώπη) έχουμε την φωτιά όπου καίγεται η «μάγισσα» ή η «γιαγιά του χειμώνα», σηματοδοτώντας την έναρξη της Άνοιξης.  Σε πολλές χώρες, όπως Γερμανία, Ολλανδία, Σουηδία, η φωτιά ταυτίζεται με το Πάσχα, τότε που ανάβει η «Νέα Φωτιά» έξω από την εκκλησία για το κάψιμο του Ιούδα-Χειμώνα. Σε μας, είναι γνωστό το έθιμο του σβησίματος των κεριών, και το άναμμα τους ξανά με την ιερή φλόγα, κατά το «Δεύτε λάβετε φως», ορίζοντας έτσι μια εσωτερική και εξωτερική ανανέωση.

Το Πάσχα συνοδεύεται και από άλλα έθιμα, όπως το κόκκινο αυγό, που έχει τις ρίζες του στις Διονυσιακές και Ορφικές γιορτές, αλλά και σε άλλες γιορτές σ’ όλο τον κόσμο. Το Αυγό είναι ο ίδιος ο κόσμος, ο οποίος γεννιέται, ξανά και ξανά, κάθε χρόνο. Στην αρχαία Ελλάδα υπήρχε και άλλη γιορτή σχετική με το σημερινό Πάσχα, τα Αδώνια, προς τιμή του θανάτου και της αναγέννησης του Άδωνι.

Η Πρωτομαγιά (πριν ταυτιστεί με το εργατικό κίνημα!) ήταν από τις πιο γνωστές και παραδοσιακές ανοιξιάτικες γιορτές σ’ όλο τον κόσμο. Τα έθιμα που τη συνοδεύουν έχουν σχεδόν παντού σχέση με το μάζεμα λουλουδιών, κατασκευή στεφανιών για το κεφάλι ή για τα σπίτια, κάψιμο των ξερών στεφανιών (ή δένδρων), χορός και τραγούδι από νέους, διαγωνισμούς ομορφιάς, άναμμα φωτιάς, και άλλα. Σε μερικά μέρη οι γιορτές αυτές έχουν με τον καιρό ταυτιστεί με άλλες γιορτές, όπως με του Άη Γιαννιού, όπου ανάβονται φωτιές, πάνω από τις οποίες πηδάνε οι νέοι, ή με του Άη Γιώργη, όπου έχουμε τον άγιο να συμβολίζει τον Ήλιο που νικάει το σκοτάδι και το χειμώνα στη μορφή του δράκου.

Γιορτές του καλοκαιριού
Ταυτίζονται συνήθως με άναμμα φωτιάς, κυρίως κατά τη στιγμή του Μεσοκαλόκαιρου, δηλαδή στο Θερινό Ηλιοστάσιο, τότε που ο Ήλιος είναι πιο κοντά στη Γη, και η μέρα έχει τη μεγαλύτερη διάρκεια. Πολλές φορές τα έθιμα αυτά συμβολίζουν την ολοκληρωτική πια νίκη του Φωτός πάνω στο σκοτάδι, έτσι έχουμε και θάψιμο ή κάψιμο παλιών και άχρηστων ή κάποιου συμβολικού ζώου, π.χ. γουρουνιού στην αρχ. Ελλάδα. Σε κάποια μέρη, επιλέγεται ένα δένδρο, απογυμνώνεται από τα φύλλα του, και στολίζεται με κορδέλες, χρωματιστά αντικείμενα, αυγά, κλπ, γύρω από το οποίο χορεύουν οι νέοι. Γενικά είναι γιορτές γονιμότητας, που σηματοδοτούν το θρίαμβο της Ζωής. Στην αρχαία Ελλάδα γινόταν γιορτές προς τιμή του Δία, σε ψηλές κορφές, όπως σήμερα γιορτάζεται ο Προφ. Ηλίας στις ίδιες κορφές.

Γιορτές του Φθινοπώρου
Έχουν κυρίως σχέση με την σπορά, με το ταξίδι του σπόρου στη γη, σε μια μη ορατή πραγματικότητα, όπου θα ζήσει και θα αναπτυχθεί, μέχρι να βγει στο φως την επόμενη άνοιξη. Είναι γιορτές γονιμότητας λοιπόν, σε όλα τα επίπεδα. Αυτή την εποχή βρίσκουμε στην Ελλάδα τις πολύ σημαντικές γιορτές των Ελευσίνιων Μυστηρίων, όπου η Περσεφόνη αποχωρίζεται τη Δήμητρα για να ζήσει στο κάτω κόσμο, και στην Αίγυπτο τις αντίστοιχες γιορτές του θανάτου του Όσιρη. Γιορτές γονιμότητας, που έχουν σαν κύριο αντικείμενο τους σπόρους, και μάλιστα το σιτάρι, που «ιεροποιείται» με κάποιο τρόπο, ώστε να συνεχίσει να δίνει καρπούς και στη νέα χρονιά, υπάρχουν σ’ όλο τον κόσμο και στην Ευρώπη.  Στις μέρες λίγα έθιμα έχουν μείνει ζωντανά από αυτά, κυρίως στην ύπαιθρο, όπως οι γιορτές του θερισμού ή του τρύγου και είναι πολύ λίγο γνωστά, μιας και η κοινωνία μας είναι πλέον αστική. Ένα τέτοιο έθιμο είναι το στάρι που βράζεται και μοιράζεται της Αγίας Βαρβάρας. Στο τέλος του Φθινοπώρου βρίσκουμε τη γιορτή του Αγίου Νικολάου να αντικαθιστά τα Ποσειδώνια, προς τιμή του Ποσειδώνα, που είχαν σκοπό να εξευμενίσουν τη θάλασσα από τις τρικυμίες.

Γιορτές του Χειμώνα
Η επικράτηση του Ήλιου, που μοιάζει συνεχώς να αποδυναμώνει, μέχρι το Χειμερινό Ηλιοστάσιο, είναι το σημαντικότερο φυσικό γεγονός του Χειμώνα, και συνοδεύεται από πάρα πολλές γιορτές και έθιμα σ’ όλο τον κόσμο, που σήμερα έχουν ταυτιστεί σχεδόν απόλυτα με τα Χριστούγεννα. Σε πολλούς λαούς της Β. Ευρώπης κυρίως, αυτές οι μέρες σχετίζονται επίσης με την προσέγγιση του Κάτω Κόσμου των Νεκρών, γι’ αυτό και υπήρχαν έθιμα που έχουν παραμείνει ως σήμερα, το Χόλογουην, που μοιάζει λίγο με τις Απόκριες, αλλά αναφέρεται στην προσέγγιση των δύο κόσμων.  Όπως και το Καλοκαίρι, έτσι και τώρα ανάβονται φωτιές, όμως «κρυφές», χωρίς την εξωστρέφεια του καλοκαιριού. Σήμερα ανάβουμε φωτάκια στα δέντρα και στα σπίτια μας, διώχνοντας έτσι το σκοτάδι και το κρύο. Στολίζονται δέντρα, που αυτή την εποχή δεν έχουν καρπούς, προοιωνίζοντας έτσι τον ερχομό της Άνοιξης και της καρποφορίας. Στην αρχ. Ελλάδα τελούνταν τα μικρά Μυστήρια του Διόνυσου, του «Σκοτεινού Ήλιου».  Στην σύγχρονη εποχή, πολλά έθιμα των Χριστουγέννων έχουν σχέση με την υποδοχή του Νέου Έτους, με την αναγέννηση του χρόνου, με το άνοιγμα ενός νέου κύκλου, όπως και ο Ήλιος κάνει ένα καινούργιο ξεκίνημα, για τον εαυτό του και για το Ηλιακό μας σύστημα. Τα κάλαντα, τα δώρα, τα γλέντια, έθιμα όπως το αμίλητο νερό, το σπάσιμο του ροδιού ή το ποδαρικό, έχουν τη προέλευση τους στα βάθη του χρόνου.

Από ότι φαίνεται λοιπόν, οι γιορτές δεν είναι ένα φαινόμενο μικρής ή απλά κοινωνικής σημασίας. Αν προσεγγιστούν σωστά, με ανοιχτή καρδιά και μυαλό, και βιωθούν με αμεσότητα και φυσικότητα, μπορούν να γίνουν σημεία αναζωογόνησης, στιγμές συνειδητοποίησης  και ιεροποίησης του Χρόνου. Αν καταφέρει ο άνθρωπος να ξαναγεννιέται εσωτερικά κάθε Άνοιξη, ανακαλύπτοντας κρυμμένες δυνάμεις μέσα του και βάζοντας νέους στόχους, αν μπορεί να βιώνει την Ζωή και την δύναμη της ολοκλήρωσης κάθε Καλοκαίρι, αν μπορεί να συλλέγει τους καρπούς των πράξεων του κάθε Φθινόπωρο, ξεκαθαρίζοντας τους γόνιμους από τους άχρηστους, για να μπορέσει να σπείρει ξανά, και αν μπορεί κάθε Χειμώνα να βρίσκει μέσα του το Φως μέσα στα σκοτάδια, τη γνώση μέσα στην άγνοια, την ελπίδα και τη ζωή, τότε πραγματικά ο κάθε Χρόνος που θα περνάει θα είναι ένα σκαλί που θα τον φέρνει πιο κοντά στον Εαυτό του, κι όχι ένα σκαλί προς τη φθορά και το θάνατο. Γιατί «… Στο βάθος όλων των αλλαγών που πραγματοποιεί ο Χρόνος δεν υπάρχει ούτε γήρανση ούτε θάνατος. Υπάρχει αιώνια νεότητα. Η νεότητα είναι η καρδιά του Χρόνου: η νεότητα δεν είναι να διαρκούμε, είναι να ΕΙΜΑΣΤΕ».

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

- «ΤΟ ΙΕΡΟ ΚΑΙ ΤΟ ΒΕΒΗΛΟ», Mircea Eliade, Εκδ. Αρσενίδη, 2002
- «ΠΡΑΓΜΑΤΕΙΑ ΠΑΝΩ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΩΝ ΘΡΗΣΚΕΙΩΝ», Mircea Eliade, Εκδ. Ι. Χατζηνικολή, 1981.
- «ΕΙΚΟΝΕΣ ΚΑΙ ΣΥΜΒΟΛΑ», Mircea Eliade, Εκδ. Αρσενίδη, 1994.
- «Η ΝΕΑ ΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΑ», Fernand Schwarz,  Εκδ. Νέα Ακρόπολη, 1991
- «ΤΟ ΜΥΣΤΗΡΙΟ ΤΩΝ ΚΥΚΛΩΝ», H. P. Blavatsky, Εκδ. Ιάμβλιχος, 1991
- «ΤΟ ΚΥΜΒΑΛΕΙΟ» Τρεις Μύστες, Εκδ. Νέα Ακρόπολη, 2002
- «ΙΕΡΕΣ ΤΕΛΕΤΕΣ ΚΑΙ ΑΡΧΑΙΑ ΤΕΧΝΗ», Jane Ellen Harrison, Εκδ. Ιάμβλιχος, 1995
- «ΛΕΞΙΚΟ ΕΝΝΟΙΩΝ», Αργύρης Ματακιάς, Εκδ. Πελεκάνος, 1993
- «ΠΛΑΤΩΝ : ΜΥΘΟΙ», Μετάφραση Ηλ. Σπυρόπουλος, Εκδ. Ζήτρος, 2003
- «ΓΙΟΡΤΕΣ – ΕΘΙΜΑ – ΚΑΙ ΤΑ ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ ΤΟΥΣ», Μαρία Μιχαήλ-Δέδε, Εκδ. Φιλιππότη, 1987
- «Η ΜΥΘΟΛΟΓΙΑ  ΤΗ Σ ΓΕΩΡΓΙΑΣ», τόμος Γ’, Αλ. Λεκατσάς, Θες/νίκη 1951
- «ΤΑ ΜΥΣΤΗΡΙΑ ΤΩΝ ΓΥΝΑΙΚΩΝ», Έσθερ Χάρντινγκ, Εκδ. Αντινέα, 1979
- «ΟΡΦΕΑΣ», Γιώργος Βογιατζής, Ροδολείβος 1991
- «ΒΙΒΛΟΣ ΤΟΥ ΑΠΟΚΡΥΦΙΣΜΟΥ», H. P. Blavatsky, Εκδ. Κέδρος, 1995
- «Ο ΧΡΥΣΟΣ ΚΛΩΝΟΣ», Τόμος Α’, Β’, Γ’, Δ’, sir James G. Frazer, Εκδ. Εκάτη, 1990
- «ΑΝΑΚΑΛΥΨΤΕ ΤΙΣ ΓΙΟΡΤΕΣ», Γουέην Ντύερ, Εκδ. Γλάρος, 1990
- «ΠΑΙΧΝΙΔΙΑ ΣΤΟΝ ΚΑΘΡΕΦΤΗ», Delia S. Guzman, Εκδ. Νέα Ακρόπολη, 1993

- «Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΩΝ ΕΟΡΤΩΝ ΤΗΣ ΦΘΙΝΟΠΩΡΙΝΗΣ ΙΣΗΜΕΡΙΑΣ», Άρθρο του F. Schwarz, στο Περιοδικό ΝΕΑ ΑΚΡΟΠΟΛΗ, τεύχος 43, 1989
- «ΧΡΟΝΟΣ ΚΑΙ ΣΥΝΕΙΔΗΣΗ», Άρθρο του Διον. Κλαδά, στο Περιοδικό ΝΕΑ ΑΚΡΟΠΟΛΗ, τεύχος 61, 1993
- «ΑΡΧΑΙΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΗΜΕΡΟΛΟΓΙΟ», Άρθρο της Αγ. Χ’μπαλάση στο Περιοδικό ΝΕΑ ΑΚΟΡΠΟΛΗ, τεύχος 93, 1999